نَعْما « 38 » و خوف و رجا و زهد در دنيا و اخلاص و صدق در طاعتها و محبت خداى و تعظيم او و رضا به افعال او و شوق به او و خضوع و تواضع او را . و آن همه در اين ربع ياد كرديم ، و اسباب و علامات آن بياورديم . پس بايد كه بنده هر روز و هر شب تفكر كند در دل خود كه از اين صفتها كه نزديك گرداننده است به حق تعالى چه چيز ندارد . و چون به چيزى از آن محتاج شد بايد كه بداند كه آن حالهاست كه جز از علمها او را نباشد ، و علمها جز از فكرتها حاصل نشود . پس چون خواهد كه براى نفس خود حال توبه و پشيمانى به دست آرد ، بايد كه گناهان خود را اول باز جويد و در آن تفكر كند و بر نفس خود آن را جمع گرداند و در دل خود آن را بزرگ دارد ، پس بايد كه در وعيد و تشديد نگرد كه شرع بدان وارد شده است ، و نزديك نفس خود محقق كند كه او بدان متعرض دشمنايگى خداى است تا از آن حال پشيمانى زايد . و چون خواهد كه از دل خود حال [ 566 ] شكر بر انگيزد ، بايد كه در إحسان خداى نگرد نزديك خود ، و در آن چه او را در ستر جميل خود داشته است ، چنان كه بعضى از آن در « كتاب شكر » شرح كرديم ، پس بايد كه آن را مطالعه كند . و چون حال محبت و شوق خواهد ، بايد كه در جلال و جمال و عظمت و كبرياى خداى تفكر كند . و آن به نگريستن باشد و عجايب حكمت و بدايع صنع او ، چنان كه به قدرى اندك از آن اشارت خواهيم كرد در قسم دوم از فكرت . و چون حال خوف خواهد ، بايد كه اول در گناهان ظاهر و باطن خود نگرد ، پس در مرگ و سكرات آن ، پس در چيزى كه پس از آن است ، از سؤال منكر و نكير و عذاب گور و ماران و كژدمان و كرمان ، پس در هول ندا نزديك دميدن صور ، پس در هول محشر در حال فراهم آوردن خلايق در يك موضع ، پس در مناقشت حساب و مضايقت در نقير و قطمير ، پس در صراط و باريكى و تيزى آن ، پس در خطر كارى كه او را سوى دست چپ برند تا از اصحاب آتش باشد ، يا سوى دست راست برند و در دار قرار نزول فرمايند . پس بايد كه پس از أهوال قيامت صورت دوزخ و دركات و مقامع « 39 » و أهوال و سلاسل و اغلال و زقوم و زرد آب و انواع عذاب آن در دل خود حاضر گرداند ، و زشتى صورت زبانيه « 40 » كه بر او موكل باشد ، و آن چه هر گاه كه پوستهاشان سوخته شود پوستهاى ديگر بدل آن گردانند ، و هر گاه كه خواهند كه از آن بيرون آيند در آن باز گردانيده شوند ، و آن كه چون از دور آن را بينند بانگ در خشم شدن آن شنوند ، و همچنين كل آن چه از شرح آن در قرآن آمده است . و چون خواهد كه حال رجا جلب كند ، بايد كه در بهشت و نعمت آن ، و در درختان و جويها ، و

--> ( 38 ) نعما ( از عربى نعماء ) ، نعمتها ، آسايش ، شادمانى . ( 39 ) مقامع ( ج مقمعه ) ، عمودهاى آهنين . ( 40 ) زبانيه ، دوزخ بانان .